بروشورهای 9روش های یادگیری و یاددهی (جشنواره تحول)
وزارت آموزش و پرورش
معاونت آموزش و نوآوري
دفتر آموزش و پرورش راهنمايي تحصيلي
نگاهي بر
روش هاي فعال
ياددهي
- يادگيري(2)
بارش فكري
كارشناسي برنامه ريزي گرو ههاي آموزشي
كميسيون كيفيت بخشي به فرآيند
ياددهي- يادگيري
88 - سال تحصيلي 89
1
آموزش و يادگيري مؤثر و
»كارآمد در محيطي حاصل مي شود
كه نوعي مشاركت فعال بين معلّم
« .
و دانش آموزان ايجاد شده باشدمقدمه
روش تدريس از جمله مولّفه هاي اصلي برنامه ي درسي و از مراحل مهم طرّاحي آموزشي محسوب مي شود. تدريس
خوب، به معناي كمك به خود يادگيري دانش آموزان است، به بيان ديگر رو شهاي تدريس، ابزارهاي مفيدي براي
ايجاد يادگيري با معنا هستند. هر اندازه معلّمان با روش هاي متفاوتي آشنا باشند، ابزارهاي متعددي را در اختيار
خواهند داشت كه بتوانند توسط اين ابزارها محتوا و مواد دلخواه را در اختيار دان شآموزان قرار دهند.
معلّمان در تصمي مگيري براي استفاده از رو شهاي تدريس و انتخاب مناس بترين آ نها، بايد به عواملي؛ ه مچون:
انتظارات خود و نظام آموزشي از يادگيرندگان، امكانات، فضا، زمان، تعداد يادگيرندگان و ... توجه كنند. علاوه بر
اين، اگرچه هر يك از رو شها، رويكرد خاص خود را دارد ولي مي توان از عناصر و مولّفه هاي آن ها، ب هصورت
تركيبي استفاده كرد كه اين امر مستلزم خلّاقيت، تجربه و مهارت حرفه اي معلّمان گرامي است. لذا كميسيون كيفيت
بخشي به فرآيند ياددهي- يادگيري دفتر آموزش و پرورش راهنمايي تحصيلي، پس از ارائه ي بروشورهاي مربوط به
نموده « روش هاي فعال ياددهي- يادگيري » نظريه هاي يادگيري، اقدام به طرّاحي و تدوين بروشورهايي با عنوان
تا معلّمان گرامي بتوانند از اين مجموع هها در جهت غناي علمي خود بهره بگيرند.
(
نمونه تدريس ( 1تدريس كند. « بارش فكري » را در كلاس خود با روش « قانون » در يك كلاس سوم راهنمايي، معلّم اجتماعي قصد دارد درس
معلّم: هر جامعه اي نيازمند نظم و آرامش است، به همين علت يكي از وظايف مهم هر حكومتي، وضع قوانين و مقرّرات ي
است كه از طريق آن ها هماهنگي هاي لازم بين مؤسسات و سازمان هاي مختلف يك جامعه به وجود آيد تا آن ها بتوانند با
انجام بهتر وظايف خود، نظم و آرامش را در جامعه برقرار كنند. بنابراين در ضرورت وجود اين قوانين هيچ شكّي نيست.
اما مسئل هي مهم، رعايت اين قوانين و مقرّرات توسط مردم است.
حالا با توجه به مقدم هاي كه گفته شد سؤال من اين است:
«؟ چه بايد كرد تا مردم قوانين و مقرّرات را رعايت كنند »
جالب است بدانيد كه براي فعاليت درسي اين جلسه نيز چند قانون لازم است كه من آ نها را روي تخته مي نويسم.
اين قوانين عبارتند از:
-1 انتقاد ممنوع است.
-2 تمامي نظرات حتي ايد ههايي كه به نظر غيرعادي است، پذيرفته م يشود.
-3 نظرات و ايد هها هر چه بيشتر باشند بهتر است.
در جريان بارش فكري هرگونه انتقاد يا اعتراض روند فعاليت را كند م يكند
.2
معلّم: حال با آگاهي از موضوع و اطلاع از اين قوانين م يتوانيد نظرات و انديش ههاي خود را مطرح كنيد. براي اين مرحله
15 دقيقه زمان داريد. گروه هاي خود را تشكيل دهيد. در هر گروه منشي ايد ههاي اعضاي گروه را يادداشت نمايد.
گروه ها مشغول به فعاليت شدند، معلّم با حضور در بين گرو هها، دانش آموزان را براي بيان نظرات بي شتر و ارائه ي
انديشه هاي نو و خلّاق ترغيب م يكند. در پايان مهلت تعيين شده دان شآموزان، ايده هاي مطرح شده را طبق هبندي كرده و
نظرات مشابه و نامناسب را حذف م يكنند و با درخواست معلّم، سرگروه ها نظرات را روي تابلوي كلاس مي نويسند.
براي مثال برخي نظرات؛ عبارت بودند از:
قوانين و مقرّرات را آسان تر كنيم.
مردم در تعيين قوانين مشاركت داشته باشند.
برخي قوانين اصلاح شوند.
از افراد ضعيف، براي اجراي قانون استفاده نشود.
از طريق تلويزيون با مردم درباره ي مقرّرات صحبت شود.
براي كساني كه قوانين را رعايت نم يكنند، جريمه ها و مجازات هاي سختي در نظر گرفته شود.
و ...
معلّم: حالا م يتوانيم دربار هي اين ايد هها اظهار نظر كنيم:
كدام نظرات مهم تر هستند و كدام موارد اهميت چنداني ندارند؟
كدام نظرات جديد و جالب هستند؟
چه نظراتي نامناسب و نادرست م يباشند؟
طراحي شده بود. «( روش بارش فكري( 1 » نمونه تدريسي كه ارائه كرديد براساس
بارش فكري عبارت است از؛ اجراي يك روش گردهمايي كه ب هوسيله ي آن، عد هاي م يكوشند براي يك مسئله، از طريق
ارائه مجموعه ايده هايي كه همان جا مطرح مي شود، راه حل هايي بيابند. در واقع بارش فكري، نوعي حمله ي ذهني به
موضوع است كه طي آن، شرايطي ايجاد م يشود تا شرك تكنندگان، في البداهه نظر خود را ابراز دارند.
روش بارش فكري در سال 1938 توسط الكس اسبورن( 2)، پاي هگذاري شد و در سا لهاي بعد با سرعتي بسيار زياد گسترش
است. پژوهش ها نشان داده اند كه در كارهاي فكري، رقابت بر روي « رقابت » يافت. از دلايل مهم كارآيي بارش فكري
انگيزه ي افراد اثر مثبتي م يگذارد، به ويژه اين كه در اين جلس هها، از انتقاد و داوري خبري نيست.
روش بارش فكري به ايجاد عقايد و انديشه هاي خلّاق و آفريننده منجر مي شود
.1-Brain Storming 2-Alex osborn
3
«
بارش فكري » مراحل تدريس از طريقمرحله ي اول
- بيان پيش سازمان دهنده و ارائه مسئلهفعاليت معلّم
آماده سازي ذهن دان شآموزان نسبت به موضوع (بيان پيش سازمان دهنده)
جلب توجه دان شآموزان نسبت به اهداف مورد نظر
ارائه مسئله و طرح سؤالات ايده برانگيز
فعاليت دانش آموزان
تفكّر دربار هي مسئل هي طرح شده و اهداف آن
طرح سؤال درباره ي مسئله ي ارائه شده
مرحله ي دوم
- ارائه قوانين بارش فكري و گروه بنديفعاليت معلّم
نصب لوح قواعد (قوانين بارش فكري) روي تابلوي كلاس
گروه بندي دان شآموزان و انتخاب سرگروه و منشي براي هر گروه.
تعيين زمان انجام كار گروهي
فعاليت دانش آموزان
توجه به قواعد بارش فكري
همكاري با معلّم در گروه بندي و انتخاب سرگروه و منشي
مرحله ي سوم
- بيان انديشه هافعاليت معلّم
هدايت دان شآموزان براي بيان نظرات و انديش هها
حضور در بين گرو هها و ترغيب دان شآموزان به ارائه ايد ههاي بي شتر
فعاليت دانش آموزان
بيان ايد هها و نظرات
رعايت قواعد بارش فكري
ثبت نظرات توسط منشي
4
مرحله ي چهارم
- پالايش انديشه هافعاليت معلّم
درخواست از سرگرو هها جهت طبق هبندي نظرات ارائه شده و حذف نظرات مشابه
هشدار به گروه ها براي جلوگيري از حذف ايده هاي نو و خلّاق
فعاليت دانش آموزان
دسته بندي نظرات ثبت شده
توافق گروهي جهت حذف ايده هاي مشابه و نامناسب
مرحله ي پنجم
- تجزيه و تحليل انديشه هافعاليت معلّم
درخواست از سرگرو هها براي ارائه نظرات
مشخّص نمودن نظراتي كه نياز به اصلاح دارند
اظهار نظر دربار هي ايده هاي مطرح شده و تجزيه و تحليل آ نها
فعاليت دانش آموزان
اصلاح نظرات
شركت در بحث گروهي و اظهار نظر دربار هي ايده هاي مطرح شده
درجه بندي نظرات از نظر ميزان اهميت
نمايش دهد.) «1» و ايده هاي كم اهميت را با عدد «5» (براي مثال نظرات و ايده هاي پر اهميت را با عدد
آموزش از طريق بارش فكري توانايي حل مسئله را
در افراد افزايش مي دهد
.نمونه تدريس
( 2) درس تعليمات ديني سال دوم راهنماييموضوع: قرآن، كتاب آسماني جاويد
معلّم: دوستان خوبم، آن گاه كه باران الهي بر زمين فرو م يريزد، نخست آثار خود را به صورت قطره هايي نشان مي دهد و
انسا ها با نمنم باران به انتظار باش كامل آن مي نشينند. برخي مواقع باران پيوسته م يبارد و گاه با فاصله فرو مي ريزد. باران چه
پيوسته و چه با فاصله، نعمتي است كه مخلوقات خداوند از آن بهره مند م يگردند، خداوند رحمان، با لطف و بند هنوازي
خاص خود، انسا نها را نخست آماده م يسازند سپس بر آ نها تكليف معين م يكند.
5
قرآن كتاب هدايت بشر، مانند باران رحمت الهي بر انسان ها ب هصورت هاي متفاوت هديه شده است.
چرا قرآن، كتاب آسماني جاويد لقب » هدف من از بيان اين مطالب اين است كه امروز مي خواهيم درباره ي اين موضوع كه
صحبت كنيم. لطفاً ب هصورت گروهي و با توجه به قواعدي كه روي تابلوي كلاس نوشته شده است در اين «؟ گرفته است
باره انديشه كنيد. تمامي نظرات شما توسط منشي گروه ثبت م يشود.
شور و هيجان بسياري در كلاس به وجود مي آيد و دانش آموزان با علاقه ي زيادي عقايد و نظرات خودرا ابراز مي دارند. در
پايان زمان تعيين شده، نظرات روي تابلوي كلاس خودنمايي م يكنند:
قرآن يك كتاب آسماني كامل است.
قرآن تنها كتاب آسماني است كه در آن هي چگونه تغييري صورت نگرفته است.
قرآن تنها كتابي است كه در آن دربار هي هم هي زمين ههاي زندگي صحبت شده است.
قرآن ب هوسيله ي حضرت محمد (ص) نازل شده است.
و ...
معلّم: وقت آن رسيده است كه دربار هي اين نظرات صحبت كنيم.
كدام نظرات نياز به اصلاح دارند؟
كدام نظرات اهميت بي شتري دارند؟
دانش آموزان مجدداً به فعاليت مشغول م يشوند و دربار هي نظرات مطرح شده، به بحث م يپردازند.
از طريق بارش فكري ايده ها و راه حل هاي گوناگون
و جديدي به دست مي آيد
.6
راهبردها و توصيه ها
از انتخاب موضوعاتي كه فقط دو ياسه راه حل دارند خودداري كنيد.
موضوعاتي كه دانش آموزان هيچ اطلاعي دربار هي آن ندارند، براي اين روش مناسب نيستند.
موضوعاتي را كه راه حل آن ها در كتاب درسي به طور كامل بيان شده است، براي اين روش انتخاب نكنيد.
در كلاس هاي كم جمعيت مي توانيد يك گروه تشكيل دهيد و نظرات ت وسط يكي از دانش آموزان روي تابلوي
كلاس نوشته شود.
از پذيرفتن ايده هايي كه به صورت شوخي هاي آشكار مطرح م يشوند، خودداري كنيد.
در مرحل هي سوم مي توانيد با حضور در هر گروه و به عنوان عضوي از آن گروه به ارائه يك نظر بپردازيد.
دانش آموزان را تشويق كنيد اي ده هاي نو و دور از ذهن ارائه دهند، در روش بارش فكري هرگونه قيد و بند
فكري را بايد كنار گذاشت.
از دانش آموزان بخواهيد براساس ايده هاي ي كديگر، ايده هاي جديد بسازند.
جلسات بارش فكري را به گونه اي اداره كنيد كه دانش آموزان با آرامش خيال و بدون ترس از اين كه مورد
انتقاد قرار خواهند گرفت، به ايد هسازي اقدام كنند.
مراقب باشيد گرو هها در مرحله ي طبقه بندي نظرات، ايده هاي غيرعادي و نو را ب هدليل غيرمعقول بودن حذف نكنند.
بارش فكري به معني بهره گيري از فكر براي حمله بردن به يك مسئله
پا پرداختن به يك موضوع است
.7
منابع
-1 فضلي خاني، منوچهر- راهنماي عملي رو شهاي فعال و اكتشافي در آموزش، تهران: آزمون نوين، 1385
-2 حرير فروش، زهرا و مهرناز صادقي، مجموعه كتاب هاي آموزش فعال علوم، تهران : انتشارات آموزش
علوم، 1385
-3 آقازاده، محرم، راهنماي روش هاي نوين تدريس، تهران: انتشارات آيتر، 1385
-4 احديان، محمد و محرم آقازاده، راهنماي رو شهاي نوين تدريس، تهران: انتشارات آييژ ، 1378
-5 جانسون، كاتلين فيني، ترجمه ي طيبه الدوسي، بارش مغزي و راهبرد آن در كلاس درس، رشد
تكنولوژي آموزشي، مهر ماه 1387
6- Rawlinson, j,g (1989) Creative Thinking and brainstorming, London: Gowerpublishing
company, Ltd
هرگاه بخواهيم فراگيران را تشنه
ياد گرفتن كنيم، بايد انديشيدن
را به آنان آموزش دهيم، نه
انديشه ها را.8